Budżet partycypacyjny (od ang. participatory budgeting) to oddolny proces, w którym obywatele określają najważniejsze sprawy, które należy ująć w lokalnym budżecie oraz wskazują, które inwestycje i projekty należy realizować w ich miejscowości.

Abyśmy mogli powiedzieć, że dany budżet jest partycypacyjnym musi on spełniać kilka kryteriów. Po pierwsze, mieszkańcy muszą mieć możliwość prowadzenia dyskusji nad lokalnymi finansami, po drugie − dyskusje nad budżetem powinny odbywać się na kilku poziomach, (spotkania sąsiedzkie, dzielnicowe, miejskie). Proces ten musi być również ciągły, nie może być ograniczany do jednego roku lub pojedynczych konsultacji. Ważne jest także określenie odpowiednich reguł włączania mieszkańców w proces podejmowania decyzji. Na koniec, musi zostać stworzony mechanizm oceny skuteczności tego procesu.

Budżet partycypacyjny (PB) po raz pierwszy został wprowadzony w roku 1990 w mieście Porto Alegre (płd.-wsch. Brazylia) przez Partię Pracowników, która − poddana naciskom ze strony nieformalnych grup sąsiedzkich oraz organizacji społecznych − umożliwiła mieszkańcom decydowanie o tym, na co i gdzie wydawać pieniądze przeznaczone na inwestycje. To od nich zależało, w której dzielnicy w tym roku zostanie wyremontowana szkoła, gdzie będzie budowany wodociąg, a gdzie droga. Na początku w procesie uczestniczyło kilkuset mieszkańców, w 2004 roku w Porto Alegre było zarejestrowanych 50 tys. uczestników, biorących aktywny udział w podejmowaniu decyzji.
Od czasu wprowadzenia budżetu partycypacyjnego w Porto Alegre model ten rozprzestrzeniał się bardzo dynamicznie. Dziś idea ta rozwija się w ponad 300 miastach na całym świecie. Od miast w Ameryce Południowej (w samej Brazylii jest ponad 100 miast wykorzystujących ten model, w tym 2-milionowe Belo Horizonte) poprzez Amerykę Północną (Kanada- Toronto,Guelph), Afrykę (Tanzania- Singida), Europę po Azję (Sri Lanka-Colombo). Wszędzie możemy zaobserwować, jak powoli, małymi kroczkami rozwija się budżet partycypacyjny. Forma, jaką przyjmuje on w poszczególnych krajach (miastach) zależna jest od lokalnych warunków prawnych i kulturowych. W jednym mieście mieszkańcy decydują tylko o kilku procentach budżetu przeznaczonych na inwestycje (np. w miastach europejskich jest to czasami mniej niż 1% ), a w innym − decydują o całym budżecie na inwestycje(Porto Alegre, Mundo Novo). W jednym mieście mieszkańcy bezpośrednio decydują o wydatkach, a ich decyzje są dla władz wiążące, w innym − są oni reprezentowani przez organizacje społeczne, a ich głosu władza nie musi uwzględniać. Wszystkie te miasta łączy jednak to, że tworzą one zasady regulujące dialog mieszkańców z władzą. Dialog ten nie sprowadza się tylko do pojedynczych, odosobnionych konsultacji budżetowych, ale jest powtarzalny i systematyczny.